Hanym Lakşmi Bhawani öz çykyşynda Türkmenistanyň Konstitusiýasynyň ýurduň durmuş ösüşiniň we adam hukuklarynyň goralmagynyň, şol sanda çagalaryň hukuklarynyň we abadançylygynyň binýady bolup hyzmat edýändigini belledi. 

Mertebe, deňlik we durmuş goraglylygy ýörelgelerini ykrar etmek bilen, Konstitusiýa çagalar üçin ösmäge, öwrenmäge we goraýjy        hem-de goldaýjy gurşawda ýaşamaga meýdança döredýär. 

Türkmenistan Çagalaryň hukuklary baradaky Konwensiýany  1994-nji ýylda ykrar etmek bilen, özüniň çagalaryň hukuklaryna ygrarlydygyny görkezdi. Konwensiýa deňlik, çaganyň iň gowy bähbitleri we çaganyň garaýyşlaryna hormat goýmak ýörelgelerini açyp görkezmek bilen, her bir çaganyň göreşmek, ösüş, gorag we goşulmak hukuklaryna esaslanýar. 

Bu günki günde Çagalaryň hukuklaryny durmuşa geçirmek babatda 2023-2028-nji ýyllar üçin Hereketleriň Milli meýilnamasy pudaklaryň arasynda çaganyň abadançylygyny güýçlendirmekde we çagalaryň hukuklarynyň durmuşa geçirilmegini berkitmekde tagallalary utgaşdyrmakda möhüm meýdança bolup hyzmat edýär. 

ÝUNISEF Türkmenistan bilen 1995-nji ýylda başlan hyzmatdaşlygynda bu tagallalary goldamagy mertebe hasaplaýar. ÝUNISEF we Türkmenistanyň Hökümeti geçen 30 ýyldan gowrak wagtyň dowamynda ýurduň çäginde çagalaryň we ýaş adamlaryň durmuşyny gowulandyrmaga gönükdirilen yzygiderli hyzmatdaşlygy ýola goýdy. 

Biz Türkmenistanyň Hökümetiniň Konstitusiýada şöhlelendirilen ýörelgelere esaslanmak bilen, konstitusion kepilliklere, halkara borçnamalara we milli ösüşiň ileri tutulmalaryna berk bagly bolan has utgaşykly, durnukly we abadan geljegi gurmak baradaky tagallalaryny goldaýarys. 

ÝUNISEF her bir çaganyň ýaşamagy, ösüşi we özüniň doly mümkinçiliklerine ýetmegini üpjün etmekde Türkmenistany goldamaga ygrarly bolmagynda galýar. Çagalara maýa goýmagyň ýurduň geljegine maýa goýmakdygyny nygtamak bilen, çykyşymy jemlemäge rugsat ediň. Çagalar sagdyn, goragly, bilimli we güýçli ösende, olar güýçli adam maýasynyň, durmuş abadançylygynyň we durnukly milli ösüşiniň binýady bolýarlar. 

Jenap Armands Pupols öz çykyşynda Konstitusiýanyň döwletiň binýatlyk kanuny hökmünde durmuş ylalaşygynyň binýadyny düzýändigini, adalatyň, kanunyň hökmürowanlygynyň, adam mertebesine hormatyň we döwletiň öz raýatlaryna borçlaryny, ýörelgelerini kesgitleýändigini belledi.

Birleşen Milletler Guramasy üçin kanunyň hökmürowanlygy, konstitusion kepillikler we deňlik bilen bagly meseleler aýratyn ähmiýete eýedir. Parahatçylyk, howpsuzlyk we ösüş özara aýrylmaz baglanyşyklydyr. Kanunlaryň ileri tutulýan, adam hukuklary goralýan we kanunyň öňünde deňligiň bar bolan ýerinde dawalaryň öňüni almak, durmuş rahatlygy we abadançylyk üçin şertler döreýär. 

BMG-niň Merkezi Aziýa üçin öňüni alyş diplomatiýasy boýunça sebit merkeziniň nukdaýnazaryndan, konstitusiýa esasy öňüni alyş wezipesini ýerine ýetirýär. Häkimiýetiň şahalarynyň, binýatlyk hukuklaryň goralmagynyň anyk kesgitlenilmegi, hasabatlylyk üçin gurallaryň işlenip düzülmegi we syýasy geçiş, jedelleriň çözülmegi üçin parahatçylykly we kanuny prosesleriň berkidilmegi arkaly konstitusiýa dawalaryň töwekgelçilikleriniň azalmagyna ýardam edýär. 

Türkmenistanyň 2028-nji ýyly «Halkara hukugyň ýyly» diýip yglan etmek başlangyjyna aýratyn üns berilmelidir. Bu başlangyç döwletleriň arasynda parahatçylykly baglanyşygyň binýady hökmünde, özara ynamy höweslendirmek we köptaraply hyzmatdaşlygy ilerletmekde halkara hukugy güýçlendirmegiň ähmiýetiniň artýandygyny görkezýär. Halkara hukuk we milli konstitusion ýörelgeler özara ýakyn baglanyşykdadyr. 

Birleşen Milletler Guramasynyň Tertipnamasynda beýan edilen ýörelgeler, halkara borçnamalara hormat goýmak, jedelleri parahatçylykly çözmek we adam hukuklaryny goramak, bularyň ählisi ählumumy durnuklylygy berkitmäge we halkara gatnaşyklaryň pugtalandyrylmagyna goşant goşýar.

Ý.Nuryýew öz çykyşynda Türkmenistanyň Konstitusiýasynyň we Döwlet Baýdagynyň güni ýurdumyzda giňden bellenilýän baýramçylykdygyny nygtap, Esasy Kanunyň ornuna we ähmiýetine düşünmek Konstitusiýamyzyň jemgyýetde parahatçylygyň we ylalaşygyň hukuk binýadydygy barada netijä gelmäge mümkinçilik berýändigini belledi. 

Konstitusiýa ynsanperwerlik, hukuk sazlaşygy we halkyň abadançylygy ýörelgelerine esaslanýar. Konstitusion gurluşyň özeni ähli raýatlar üçin deňligi üpjün etmekdir. Ähli döwlet edaralarynyň halkyň öňünde saýlanmagy we jogapkärçiligi, şeýle hem adam hukuklarynyň we azatlyklarynyň amala aşyrylmagy konstitusion gurluşyň özenini düzýär. Türkmenistanyň Konstitusiýasy ýurduň syýasatçylaryna, döwlet gullukçylaryna we ähli raýatlara ýol görkezýän hemişelik Esasy Kanundyr.

Häzirki zaman konstitusion medeniýeti hut ýurduň Esasy Kanunynyň raýat jemgyýetiniň esasy gymmatlyklarynyň tutuş ulgamyny özünde jemleýändiginde we kanunyň hökmürowanlygyny kepillendirmek arkaly olaryň ygtybarly goragyny öňünden kesgitleýändigindedir. Jemgyýetçilik durmuşy bilen konstitusion kadalaryň arasyndaky dialektiki gatnaşyk türkmen jemgyýetinde konstitusionizmiň degişli aýratynlyklarynyň prizmasyndan ýüze çykýar. Halkyň konstitusion medeniýeti jemgyýetiň ýaşaýşynyň ähli ugurlarynda ýüze çykýar we ösen, berk binýadynda öz beýanyny tapýar.

Milli hukuk ulgamynyň halkara hukugy bilen sazlaşdyrylmagy we Türkmenistanyň häzirki zaman bitaraplyk konsepsiýasyna esaslanýan halkara başlangyçlary parahatçylygy we ynamy berkitmäge, hemmeleriň durnukly ösüşi üçin amatly şertleri üpjün etmäge gönükdirilendir. 

Hanym Sapargul Şamsetowna Utemuratowa öz çykyşynda maslahatda gozgalýan temanyň häzirki zaman şertlerinde has-da möhümdigini belledi. Dünýäde çalt üýtgeşmeleriň bolýan döwürde konstitusiýa döwletiň durnuklylygynyň, kanunyň hökmürowanlygynyň, adam hukuklarynyň we azatlyklarynyň goralmagynyň, şeýle hem durnukly durmuş-ykdysady ösüşiň berk binýady bolmagynda galýar.

Konstitusiýa diňe döwletiň Esasy Kanuny däl. Ol halkyň taryhy ýolunyň, gymmatlyklarynyň, islegleriniň we geljekki nesiller üçin jogapkärçiliginiň şöhlelenmesidir. Ol döwlet bilen jemgyýetiň arasyndaky deňagramlylygy kesgitleýär, raýatlaryň hökümet edaralaryna bolan ynamyny güýçlendirýär we durnuklylygy we ösüşi üpjün etmek üçin möhüm gural bolup hyzmat edýär.

Özbegistanda konstitusion ösüş esasy ugur bolup durýar. Soňky ýyllarda ýurtda kanunyň hökmürowanlygyny berkitmek, parlamentiň ornuny ýokarlandyrmak we raýatlaryň döwlet dolandyryşyna gatnaşmagyny giňeltmek maksady bilen giň gerimli demokratik özgertmeler amala aşyrylýar. Bu prosesde möhüm tapgyr 2023-nji ýylyň 30-njy aprelinde Özbegistan Respublikasynyň üýtgedilen Konstitusiýasynyň kabul edilmegi boldy.

Täze Konstitusiýada adam mertebesini goramaga, durmuş kepillikleri üpjün etmäge, maşgalalary, ýaşlary we ejiz toparlary goldamaga aýratyn üns berilýär. Şahsyýetiň, onuň janynyň, azatlygynyň, abraýynyň we mertebesiniň iň ýokary gymmatlyk hökmünde ykrar edilýän sosial döwletiň ýörelgeleri konstitusion taýdan berkidildi.

Parlamentiň halk wekilçiliginiň esasy instituty hökmünde ornuny güýçlendirmek möhüm ugur bolmagynda galýar. Häzirki wagtda parlament gözegçiligi, kanun çykaryjylyk prosesinde açyklyk we jemgyýet bilen gepleşikler döwlet dolandyryş ulgamynyň aýrylmaz bölegine öwrülýär.

Häzirki zaman dünýäsi diňe milli kanunçylygy kämilleşdirmegi däl, eýsem, halkara hyzmatdaşlygy hem güýçlendirmegi talap edýär. Parlamentara gepleşikler parahatçylygy, özara ynamy we durnukly ösüşi ösdürmekde möhüm orna eýedir.

Biz Özbegistan bilen Türkmenistanyň arasyndaky dostluk, strategik hyzmatdaşlyk we özara goldaw ýörelgelerine esaslanýan, depginli ösýän gatnaşyklara ýokary baha berýäris. Ýurtlarymyzyň arasyndaky parlamentara hyzmatdaşlyk ikitaraplaýyn gatnaşyklaryň mundan beýläk-de ösdürilmegi we hyzmatdaşlygyň çuňlaşdyrylmagy üçin ygtybarly binýady üpjün edýär.

Şu günki maslahat tejribe alyşmak, konstitusionizmi ösdürmegiň döwrebap çemeleşmelerini ara alyp maslahatlaşmak we parahatçylygy, howpsuzlygy we halklarymyzyň abadançylygyny üpjün etmäge gönükdirilen täze başlangyçlary işläp düzmek üçin netijeli meýdança bolar.

M.Bäşimow öz çykyşynda öz ýurdunyň elmydama möhüm Konstitusion özgertmeleriň, Konstitusion kadalaryň we maddalaryň Türkmenistan üçin hem uly ähmiýete eýedigini nygtaýandygyny belledi. Türkmenistanyň Konstitusiýasy raýat hukuklarynyň goragynyň möhümdigini yglan edýär. Türkmenistanyň Esasy Kanuny ýurduň parahatçylyk söýüjilik syýasatyny yglan edýär.

Gazagystanyň Konstitusiýasy hem ýurduň parahatçylyk söýüjilik syýasatyny alyp barýandygyny görkezýär. Ýurtda adam hukuklaryna we azatlyklaryna, gender deňliginiň goralmagyna aýratyn üns berilýär. 

Häzirki wagtda jemgyýetimizde sanly hukuklaryň goralmagyna hem aýratyn ähmiýet berilýär. Gazagystan sanly hukuklary goramak ugrunda özgertmeleri amala aşyran ilkinji döwletleriň biri boldy. Bu ugurdaky hukuklaryň ýurtda ýokary derejede ösendigi bellärliklidir. Şu mesele bilen baglylykda Gazagystanyň Konstitusiýasyna birnäçe üýtgetmeler we goşmaçalar girizildi.

Şeýle-de ol ýurtlaryň geljeginiň örän ygtybarlydygyny, ykdysady hyzmatdaşlygyň ösdürilýändigini, döwletleriň hyzmatdaşlygynyň strategik häsiýete eýedigini hem-de halkara gatnaşyklarda hem birek-biregi goldamagyň möhümdigini belledi. 

Jenap Kamolzoda Ilhom Ikrom öz çykyşynda Türkmenistanyň Konstitusiýasynyň döwletiň Esasy kanuny hökmünde döwlet we dolandyryş ulgamlarynyň binýadyny düzýändigini, adam we raýat hukuklarynyň hem-de azatlyklarynyň kepili bolup durýandygyny belledi.

Döwletiň we jemgyýetiň ösüşinde Konstitusiýanyň ornuna düşünmek aýratyn möhüm ähmiýete eýedir. Islendik döwletiň Konstitusiýasy diňe bir Esasy kanun bolmak bilen çäklenmän, eýsem, tutuş hukuk ulgamynyň özenidir. Ol döwletiň tebigatyny, ygtyýarlygynyň çäklerini we adam hukuklarynyň kepilliklerini kesgitleýär. Döwletiň durmuş we hukuk döwlet hökmünde ösmegine mümkinçilik berýän gurallar konstitusion kadalar arkaly döredilýär.

Häzirki dünýäde konstitusiýalar bilen halkara ösüş gün tertibiniň, esasan hem, BMG-niň 2030-njy ýyl üçin Durnukly ösüş maksatlarynyň arasyndaky baglanyşyk aýratyn möhümdir. Bu maksatlara garyplygyň soňuna çykmak, saglygy üpjün etmek, ýokary hilli bilimi, ykdysady ösüşi gazanmak we deňsizligi azaltmak girýär.

Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygynyň ýurtlarynyň mysalynda Konstitusiýanyň Durnukly ösüş maksatlaryny durmuşa geçirmek üçin esasy hukuk guraly bolup hyzmat edýändigini aýdyň görmek bolýar. Durnukly ösüş maksatlarynyň diňe ykdysady ösüşe däl, eýsem, esasan-da, mynasyp ýaşaýyş derejesini, durmuş adalatlylygy we adamy goramagy üpjün etmäge gönükdirilendigi sebäpli, berk konstitusion esas bolmazdan, olara ýetmek mümkin däl.

Durnukly ösüş maksatlarynyň ikinji möhüm ugry ilatyň saglygyny we abadançylygyny üpjün etmekdir. Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygynyň ýurtlarynyň konstitusiýalarynda saglygy goraýyş hukugy esasy adam hukugy hökmünde berkidilen. Bu döwlet edaralarynda mudsuz lukmançylyk kömeginiň elýeterliligi arkaly kepillendirilýär. Şunda saglygy goramak hukugynyň diňe bir şahsy hukuk däl-de, eýsem, durnukly jemgyýetçilik ösüşiniň esasydygyny nygtamak möhümdir. Sagdyn ilat bolmasa, ykdysady ösüş hem, raýat jemgyýetiniň ösmegi hem mümkin däl.

Bilim raýat jemgyýetiniň ösüşiniň açarydyr. Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygynyň ýurtlarynyň konstitusiýalarynda bilim almak hukugy esasy adam hukugy hökmünde berkidilen. Mundan başga-da, köp döwletler hökmany we mudsuz başlangyç bilimi girizdiler. Bu orta bilime elýeterliligi kepillendirýär, hökmany esasy bilimi üpjün edýär we her bir raýatyň bilim almak hukugyny we bilim ulgamynyň döwlet tarapyndan goralmagyny kepillendirýär.

Has giň gerimde seredilende, konstitusiýa halkara ösüş maksatlary bilen milli syýasatyň arasynda baglanyşyk bolup hyzmat edýär. Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygynyň döwletleriniň konstitusion düzgünlerini seljermek Konstitusiýanyň diňe döwletiň Esasy kanuny bolmakdan has möhüm orna eýedigi barada netijä gelmäge mümkinçilik berýär. Häzirki dünýäde ol Durnukly ösüş maksatlaryny durmuşa geçirmegiň möhüm mehanizmine öwrülýär, sebäbi döwlet syýasatynyň esasy ugurlary we adam hukuklarynyň kepillik ulgamy Konstitusion kadalar arkaly berkidilýär.